In de schitterende Walburgiskerk te Zutphen staat het beroemde Henrick Baderorgel. Met zijn prachtige renaissanceklanken en zijn laat-barokke toevoegingen behoort het tot de fraaiste orgels van Nederland. Daarnaast staat in het koor van de kerk het Ahrendorgel en in de Credokapel het Hillebrandorgel, een kabinetorgel.
Zo’n waardevol bezit schept verantwoordelijkheden. Vandaar dat in 1986 de Stichting Henrick Baderorgel is opgericht om zorg te dragen voor deze instrumenten, om de orgels goed te onderhouden maar ook om concerten te organiseren zodat iedereen van de klank kan genieten.
Historie
De geschiedenis van het Baderorgel in de Walburgiskerk te Zutphen begint in 1643 als Henrick Bader een orgel oplevert, dat boven de ingang van de Mariakapel is gesitueerd. Het is een 2-klaviers orgel met vrij pedaal en 24 stemmen. In de daaropvolgende eeuwen vindt er regelmatig onderhoud plaats, maar pas in 1815 gebeurt er echt iets. Orgelbouwer Timpe krijgt dan de opdracht het orgel te restaureren en uit te breiden en er wordt besloten het orgel in zijn geheel te verplaatsen naar het koor. Timpe breidt het orgel uit met een bovenwerk en de dispositie wordt ingrijpend gewijzigd en uitgebreid. Ook wordt een derde klavier toegevoegd. Het totaal aantal stemmen komt op 39.
Bijna 100 jaar zal het orgel in het koor staan tot 1906, als in het kader van een algehele restauratie van de kerk o.l.v. architect Cuypers besloten wordt het orgel in zijn geheel te verplaatsen. Orgelbouwer Spit krijgt de opdracht het orgel een plek te geven vóór de toren onder het eerste gewelf.
In 1996 voert orgelbouwer Reil een algehele restauratie uit, waarbij met behoud van het door Timpe aangebrachte bovenwerk de situatie van 1643 uitgangspunt is. Het orgel is nu met zijn 38 stemmen, verdeeld over drie klavieren en pedaal misschien wel het mooiste orgel uit de late renaissance dat we in Nederland hebben. Terecht draagt het boek over deze restauratie de titel “Herschapen schoonheid”, want dit instrument onderscheidt zich door een heel eigen klankkarakter en uitzonderlijke klankschoonheid.
Groot onderhoud en bijzonder onderhoud 2024-2025
Na ruim 25 jaar, met bespelingen in vele concerten en kerkdiensten, was het tijd voor groot onderhoud. Alle onderdelen moesten worden nagelopen, gecontroleerd op eventuele slijtage en andere problemen en weer in de staat van na de restauratie worden gebracht. Dit is een arbeidsintensief en kostbaar proces. Naast dit geplande groot onderhoud is er helaas ook de noodzaak van bijzonder onderhoud. De laatste jaren heeft het orgel te maken gekregen met aantasting door loodwit, waardoor pijpen en windleidingen deels verbrokkelen, lek raken, en uiteindelijk vervangen moeten worden. Vooral oude orgels waar een hoog percentage lood gebruikt is bij het maken van de orgelpijpen kunnen hier last van krijgen. Helaas heeft het Baderorgel hier bijzonder van te lijden en verkeert het orgel daarmee op belangrijke onderdelen in slechte staat.
Al in de 19e eeuw was dit probleem bekend. Zo valt er in de orgelhandboeken te lezen dat men alert moet zijn als er dode muizen in het orgel liggen. Die hebben dan waarschijnlijk gegeten van het zoete, maar giftige loodwit.
We weten niet precies wat de oorzaak is dat dit probleem de laatste jaren groter wordt. Dit wordt nu internationaal wetenschappelijk onderzocht. In overleg met de Rijkdienst voor het Cultureel Erfgoed is voor het Baderorgel een plan van aanpak opgesteld waarbij reparatie en/of vervanging van orgelpijpen is uitgevoerd in de periode november 2024 – juni 2025.
4 november 2024
De restauratie begont! Die week heeft de firma Reil het orgel gedemonteerd. Een deel van de pijpen wordt meegenomen naar de werkplaats in Heerde; een deel wordt opgeslagen in de Walburgiskerk.
27 februari 2025
Kees Vos (bestuurslid SWZ en lid van de programmacommissie), Johan Oomkes (bestuurslid/programmacoördinator en organist), Juul Diteweg (voorzitter) en Tim Wengelaar (huismeester Walburgiskerk en fotograaf) brengen een bezoek aan Orgelmakerij Reil. Hieronder een beeldverslag met foto’s van Tim Wengelaar.
En hieronder nog een aantal foto’s, gemaakt in de Walburgiskerk
16 april 2025
Alle orgelpijpen zijn weer terug in de Walburgiskerk. Het opbouwen kan beginnen!
25 juni 2025
Feestelijke heringebruikname van het Baderorgel met een concert door Klaas Stok
Toekomst
Tijdens het groot onderhoud in 2024-2025 zijn alle ca. 2600 orgelpijpen onderzocht en geclassificeerd. De pijpen in de slechtste categorie zijn gerestaureerd; de overige pijpen zullen regelmatig geïnspecteerd worden. Omdat gedacht wordt dat de loodwitcorrosie (mede) veroorzaakt wordt door de houten pijpvoeten, is een pijpvoet vervangen door een kunststof exemplaar. Samen de RCE wordt deze aanpassing gemonitord. Ook de uitkomsten van de internationale studie naar loodwitcorrosie kunnen interessant zijn voor het Baderorgel.
De komende jaren zullen waarschijnlijk regelmatig de slechtste pijpen gerestaureerd moeten worden. Een bijna 400 jaar orgel heeft permanent onderhoud nodig om in goede conditie te blijven. En daarvoor is veel geld nodig!